افزایش مهارت جرأت ورزی در دوران پساکرونایی

در این دوران که بیماری کووید 19 زندگی همه ما را تحت تأثیر قرار داده است؛ شاید بارها با این موقعیت ها رو به رو شده باشید که از شما برای میهمانی یا مراسم خاصی دعوت شده است و شما تمایل داشته اید این درخواست را رد کنید؛ ولی نتوانسته اید خیلی صادقانه بیان کنید و مسئله دیگری را بهانه کرده اید تا بدین طریق به رعایت قرنطینه و فاصله ی اجتماعی متعهد مانده اید؛ اما ناراحت هستید که چرا صریح بیان نکرده اید. چنین موقعیتی مستلزم داشتن ” مهارت جرأت ورزی ” یا قاطعیت است.

مهارت های زندگی، مهارت های مهمی هستند که به بهزیستی بشر در طول عمر زندگانیش کمک شایان توجهی می کنند. شاید برای هریک از ما این اتفاق افتاده باشد که: از رفتار یا حرف کسی ناراحت و دلگیر شده ایم ولی چیزی نگفته ایم؛ یا درباره ویژگی های مثبت یا منفی شخصی به نظرمان قابل تحسین یا قابل نقد می باشد اما به خاطر ترس از قضاوت شدن بیان نکرده ایم؛ یا بیشتر اوقات برایمان پیش آمده که می خواستیم بگوییم ” نه ” ولی نتوانسته ایم.

مثال هایی از این نوع، با مهارت جرأت ورزی ارتباط دارد. چراکه ارتباط جز لاینفک زندگی بشر است و به گفته ” اروین یالوم ” : ” انسان ها از را بطه به وجود می آیند، در رابطه رشد می کنند، در رابطه آسیب می بینند و در رابطه ترمیم می شوند. ” با این اوصاف ما مدام با موقعیت هایی روبه رو می شویم که مهارت جرأت ورزی را از ما مطالبه می کند.

تعریف مهارت جرأت ورزی:

اگر بخواهم به زبان ساده بیان کنم این گونه تعریف می شود که : ” بتوانم از حق خود دفاع کنم بدون اینکه حق کسی را زیر پا بگذارم “. در پژوهش ها مهارت جرأت ورزی یا قاطعیت این طور بیان شده است که مهارتی است که افزایش پاداش در موقعیت های بین فردی را به دنبال دارد.

وقتی به دیگران اجازه می دهیم روح حق ما پا بگذارند ( رفتار منفعلانه )، یا حق کسی را زیر پا بگذاریم ( رفتار پرخاشگرانه )، از جرأت ورزی دور شده ایم. در حقیقت این گونه می شود در رفتارهای منفعلانه ترجیحات دیگران بر خود فرد ارجحیت پیدا می کند و فرد به دلیل ترس از پیامدهایی که تصور می کند، معمولاً موضع ” همیشه موافق ” می گیرد که البته بهای زیادی نیز می پردازد.

در حالت انفعال، این امکان وجود دارد که فرد با اعضای خانواده یا افرادی که احساس راحت تری با آنها دارد رفتار منفعلانه برخورد نکند و لی در سایر رابطه ها موضع منفعلانه در پیش بگیرد. بهای که این افراد با این نوع رفتار پرداخت می کنند این است که چون به درستی احساسات خود را ابراز نمی کنند ممکن در رویداد یا حرفی ناخوشایند قرار بگیرند، به طور انفجاری خشم خود را بروز دهند.

در رفتارهای پرخاشگرانه فرد می خواهد به هر نحوی به خواسته هایش برسد؛ حتی به قیمت زیر پا گذاشتن حقوق دیگری. شاید دقت نکرده باشید اما کنایه آمیز صحبت کردن نوعی رفتار پرخاشگرانه از نوع کلامی می باشد. به خصوص در این دوران که باید متعهد به رعایت فاصله ی اجتماعی و قرنطینه کردن باشیم وقتی با طعنه و کنایه به فرد مقابل خود جهت رد درخواست دعوت به میهمانی، صحبت می کنیم در واقع نوعی رفتار پرخاشگرانه انجام می دهیم.

بد نیست بدانیم ارتباط از نوع پرخاشگرانه هم بهای سنگینی دارد و آن این است که شاید به ظاهر متابعت همراهان را نشان دهد، ولی رابطه بین فردی در پرتو این نوع رفتار سطحی هستند. با این تعاریف رفتار قاطعانه مزایای زیادی به همراه دارد. قاطعیت مسیر روابط رضایت بخش را هموارتر می کند.

گام های لازم جهت تقویت مهارت جرأت ورزی:

طبیعتاً نداشتن مهارت جرأت ورزی، پیامدهایی را به دنبال دارد. آیا تا به حال به احساس خود بعد از موقعیت هایی که قاطع نبوده اید، فکر کرده اید؟ احساس بد نسبت به خود و آسیب دیدن روابط جز پیامدهای اجتناب ناپذیر قاطع نبودن است. اگر تصمیم به تقویت مهارت جرأت ورزی یا قاطعیت دارید؛ در گام اول باید حقوق فردی خود را بشناسید.

هر فردی این حق را دارد که درخواست دیگران را رد کند، در مورد دلیل کارهای شخصی خود و احساس هایی که تجربه می کند برای کسی توضیحی ندهد، نظر و دیدگاه خود در زندگی را تغییر دهد، در روابط بین فردیش مورد احترام باشد، خودش را دوست داشته باشد و برای خویش احترام قائل باشد.

نکته ای که در خصوص حقوق حقوق فردی حائز اهمیت است اینکه آن حق را باید برای دیگران هم قائل باشیم و در قبال آن مسئول باشیم. به این معنا است که هنگام در نظر گرفتن حق های خود، از خود بپرسیم آیا این حق را برای فرد دیگری هم قائل هستم؟ و مسئولیتی که در قبال این حق دارم چیست؟

لازم به ذکر است برخی موقعیت ها نمی توانیم حق را برابر نگه داریم مثل کودک و والدین و یا گاهی آگاهانه انتخاب می کنیم که منفعلانه برخورد کنیم. پس باید مسئولیت این انتخاب آگاهانه خود را بعهده بگیریم. در حقیقت در برخی موقعیت ها با هر فردی نمی توانیم قاطعانه صحبت کنیم. نیاز است این مهارت تشخیص موقعیت ها در خود افزایش دهیم.

به عنوان مثال اگر رئیس شما غیر منطقی یا انتقادناپذیر باشد و بدانید به دنبال یک رفتار قاطعانه در ارتباط با ایشان اخراج خواهید شد، و اخراج شدن تبعات بسیاری برای شما دارد، احتمالاً آگاهانه انتخاب می کنید که قاطع نباشید. پس قبل از هر قاطعیتی باید تصمیم بگیریم که آیا می خواهیم قاطع باشیم یا نه. چراکه تصمیم گیری آگاهانه در مورد رفتاری لازمه ارتباط بین فردی ماست.

پس از تشخیص و شناخت زمان و مکان برای بروز مهارت جرأت ورزی، نوبت به نحوه بیان آن می رسد. مقدمه بیان قاطعانه همدلی کردن است. همدلی به این معناست که خود را جای دیگری گذاشتن و از زاویه دید او به مسائل نگاه کنیم. سپس در بیان همدلانه از ضمیر ” من ” استفاده کنید و به توصیف نه قضاوت موضوع بپردازید.

تصور کنید دوست شما وسیله نقلیه ندارد و برای آخر هفته ماشین شما را می خواهد قرض بگیرد. شما از این موضوع احساس خوبی ندارید و می دانید هم دوستان لازم دارد؛ می توانید به این صورت قاطعانه صحبت کنید: ” علی جان خیلی خوشحالم که برای آخر هفته برنامه داری و خیلی دوست داشتم می توانستم در این برنامت شرکت کنم تا مسئله وسیله نقیله ات رفع شود، اما متاسفانه من احساس خوبی ندارم وسیله ام را به کسی قرض بدهم. می خواهم بدانی از این موضوع که جواب رد به تو می دهم ناراحتم اما دوست دارم صادقانه با تو سخن بگویم “.

این یک مثال از مهارت جرأت ورزی و قاطعانه صحبت کردن بود. اگر قرار باشد شما در این موقعیت ها قرار گیرید، چه می گویید؟

 

 

نگارنده : زینب پندار، دانشجوی دکترای مشاوره تخصصی

رفتار جرأت مندانه | رفتار قاطعانه کلید ایجاد رابطه مؤثر است

اگر بخواهیم رفتار جرأت مندانه را در چهار کلمه خلاصه کنیم باید بگویم رفتاری است، مستقیم، مثبت، مؤدبانه و هدفمند. افراد جرأت مند کسانی هستند که بدون هیچ احساس نگرانی درمورد تفکرات و احساسات خودشان در حضور دیگران صحبت می کنند، علاوه بر اینکه برای دیگران احترام قائل هستند برای خودشان نیز ارزش و احترام  قائل می شوند. و بدون اینکه حقوق دیگران را نادیده بگیرند اجازه نمی دهند کسی حقوق آنها را پایمال کند.

در واقع رفتار قاطعانه و جرأت مندانه حد وسط و مرکز یک طیف است که دو سر انتهایی آن که به سوی افراط و تفریط گرایش دارد، رفتار پرخاشگرانه و منفعلانه قرار دارد.  رفتار پرخاشگرانه زمانی که ما تنها خودمان را می بینیم، تنها به خودمان فکر می کنیم و دیگرانی را که در ارتباط با آنها هستیم را نادیده می گیریم، و رفتار و عملکردمان به گونه ای است که هیچ نشانی از احترام و رعایت حقوق دیگران و مهمتر از همه توجه به احساس و عقاید دیگران در آن وجود ندارد. اما در انتهای دیگر طیف رفتار منفعلانه قرار دارد. علل اینکه افراد به شکل منفعلانه ای در روابط اجتماعی و بین فردی خود حضور دارند می تواند متفاوت باشد، مانند نداشتن مهارت ابراز وجود و رفتار جرأت مندانه، یعنی آموزش ندیده اند، نداشتن اعتماد به نفس، نداشتن عزت نفس. وقتی فرد احساس خودارزشمندی پایینی دارد و خودش را ارزشمند نمی داند، خودش را قابل احترام نمی داند و به راحتی به دیگران اجازه می دهد که به جای او فکر کنند، حرف بزنند، انتخاب و اقدام کنند.

یکی از ابعاد مهم رفتار قاطعانه مهارت ( نه ) گفتن است. همه ما در موقعیت هایی قرار گرفتیم که دیگران خواسته ای از ما داشتند و ما بر خلاف میل باطنی خود خواسته آنها را پذیرفتیم. تنها به این دلیل که نمی توانستیم به آنها بگوییم ( نه ). و هر توجیهی هم که برای این نتوانستن بیاوریم نمی تواند این موضوع را توجیه کند که ما

( نتوانستیم بگوییم: نه )  و عمده ترین دلیل آن این بوده که بلد نبودیم بگوییم نه. این تأکید به این خاطر است که می خواهم بگویم ( نه ) گفتن یک مهارت است و باید آن را آموخت.

اهمیت رفتار قاطعانه

ما انسان ها موجوداتی اجتماعی هستیم و از زمانی که چشم به این جهان باز کردیم زندگی مان در ارتباط با دیگران معنا داشته است.همه تلاش ها، رفتارها و عملکرد های ما در ارتباط با دیگران معنا می یابد. در واقع ما در رابطه به وجود می آییم، رشد می کنیم و اگر روابط ما دچار اشکال باشد در رابطه آسیب می بینیم، و با به دست آوردن مهارت در رابطه بهبود می یابیم. رفتار جرأت مندانه یک شیوه ارتباطی مؤثر است که در نتیجه آن هم خود ما احساس خوبی داریم و راضی هستیم و هم طرف مقابل ما این احساس خوشایند را تجربه خواهد کرد. یعنی خودمان به خواسته ها و اهدافمان می رسیم بدون اینکه مانع دیگران برای رسیدن به اهدافشان شویم.

مهارت رفتار قاطعانه و ( نه ) گفتن که زیر مجموعه قاطع رفتار کردن قرار می گیرد یکی از شاخص های مهم برای توسعه فردی است. در واقع اگر این مهارت را نداشته باشیم مشکلات و سختی های زیادی را برای رسیدن به اهداف و خواسته هایمان تحمل خواهیم کرد. در گودال های ارتباطی کوچک و بزرگی گرفتار می شویم که علت همه آنها نداشتن مهارت قاطع رفتار کردن است. رفتار قاطعانه در مدیریت کسب و کار و مدیریت کارآفرینانه نیز نقش خیلی اساسی را بازی می کند. و اگر یک مدیر قاطعیت نداشته باشد به هیچ وجه نمی تواند مدیریت کند.

چگونه رفتار جرأت مندانه  و قاطعانه داشته باشیم؟

همه ما ممکن است برای نه گفتن در معذوریت هایی قرار بگیریم که این کار را برایمان سخت کند اما با یادگیری مهارت نه گفتن و رفتار قاطعانه خواهیم توانست با رعایت تمام مناسبات اجتماعی با در نظر گرفتن احساسات و عقاید دیگران نظر خودمان را محترمانه ابراز کنیم. و نشان دهیم که ما با وجود احترام و ارزشی که برای دیگران قائل هستیم، نظرات و افکار و عقاید خودمان را داریم و بر اساس آنها زندگی می کنیم، تصمیم می گیریم و حق انتخاب برای خود قائل می شویم. دیگران نیز یاد می گیرند ما برای خودمان حد و حدودی داریم و آن را رعایت می کنند.

اما رفتار پرخاشگرانه هم معضلی است که خیلی ها گرفتار آن هستند. چیزی که در روابط اجتماعی خود به وفور آن را تجربه می کنیم. ساده ترین موردی که می توان برای آن مثال زد قرار داشتن در صف خود پرداز است. ممکن است کسی که در حال انجام کار با دستگاه خود پرداز است زمان طولانی را به خود اختصاص دهد. اگر کسی که پشت سر او ایستاده رفتار پرخاشگرانه ای داشته باشد چه واکنشی نشان خواهد داد؟ ممکن است با لحنی تند و صدای بلند بگوید: زود باش، دیگر چخبر است، ماهم کار داریم، بیکار که نیستیم… و از این نوع جملات و ادبیات. در صورتی که می توان خیلی محترمانه به اطلاع او رساند که خود ما هم کار داریم و او بهتر است زودتر کارش را تمام کند.

رفتار جرأت مندانه دو عنصر مهم دارد که اگر شما این دو عنصر مهم را در نظر بگیرید و رعایت کنید به این مهارت دست خواهید یافت. اول: مورد نظر قرار دادن شرایط، افکار و احساسات طرف مقابل. و دوم: در نظر گرفتن شرایط، حقوق و افکار و احساسات خودمان. عنصر اولی در رفتار پرخاشگرانه به آن توجه نمی شود و دومی در رفتار منفعلانه نادیده گرفته می شود.

فرض کنید یکی از دوستان شما مبلغی را به عنوان قرض درخواست می کند، شما نیز پول دارید اما برای کار دیگری آن را لازم دارید. حالا این موقعیت را با توجه به سه رفتار پرخاشگرانه، جرأت مندانه و منفعلانه تحلیل می کنیم:

رفتار پرخاشگرانه: من خودم پولم را لازم دارم و نمی توانم به تو قرض بدهم.

جرأت مندانه: می دانم که تو چقدر به این پول نیاز داری اما خودم برای کار ضروری به این پول احتیاج دارد در غیر این صورت مطمئنا به تو قرض می دادم.

منفعلانه: خودم به این پول خیلی نیاز دارم اما باشد به تو قرض می دهم.

در رفتار جرأت مندانه احساس و شرایط طرف مقابل برای ما اهمیت دارد و به او نیز نشان می دهیم. و فقط به فکر خودمان و شرایط خودمان نیستیم. دیگران نیز این موضوع را درک می کنند و روابط بین فردی ما دچار آسیب نمی شود.

 

 

 

نگارنده: آمنه کشاورز، کارشناس ارشد مشاوره