زندگی در زمان حال | چگونه در زمان حال زندگی کنیم؟

یکی از پاسخ های این سؤال که روانشناسی مثبت گرا چه چیزی به ما می آموزد؟ همین زندگی کردن در زمان حال است. امروزه روانشناسی مثبت نگر و باورها و شعارهای آن خیلی در میان افراد و کسب و کار ها رونق گرفته است. به شکلی که دیگر آن معنای عمیق و واقعی خود را از دست داده است و دیگر آن تأثیری که باید داشته باشد را ندارد و تبدیل به شعار های توخالی شده است که بیشتر به درد تبلیغات و ویدیو های انگیزشی می خورد و در واقع بخشی از روانشناسی زرد به شمار می رود. مفهوم زندگی در لحظه ای که در آن به سر می بریم نیز یکی از همان شعارهاست که بسیار به چشم می خورد آنقدر که دیگر اهمیت خود را از دست داده است. در این مقاله قصد داریم به شکلی عمیق تر و کاربردی تر به این مفهوم بنگریم تا بتوانیم آن را از جایگاه یک شعار توخالی خارج کنیم و در زندگی روزمره آن را به کار بگیریم.

تاریخچه مفهوم زندگی در زمان حال:

زندگی کردن در زمان حال به هیچ وجه مفهوم جدیدی نیست که بتوان گفت رویکر مثبت نگر در روانشناسی آن را ابداع کرده باشد بلکه این مفهوم ریشه های قدیمی در فلسفه و ادبیات فرهنگ های مختلف و جوامع گوناگون دارد. بسیاری از فلاسفه به زندگی در زمان حال تأکید داشتند تا جایی که یک فرقه افراطی در این زمینه در یونان شکل گرفت به نام اپیکورها. اپیکور ها این مفهوم را سرلوحه زندگی خود قرار داده بودند و بر این عقیده بودند که انسان آفریده شده است تا از زندگی لذت ببرد و تنها راه لذت، نبودن درد است و یکی از راه های گریختن از هرگونه درد و رنج و نارحتی زندگی کردن در زمان حال است. و به هیچ وجه خود را وارد مسائلی که آن ها را از این هدف باز می داشت نمی کردند.البته نقدهای بسیاری به این فرقه افراطی وارد شده است. در ادبیات کشور خودمان نیز یکی از پر تکرار ترین مفاهیم در آثار شاعران و نویسندگان همین مفهوم زندگی کردن در زمان حال است. با کلام ها و نمودهای گوناگون تا جایی که به صورت ضرب المثل در بین مردم رایج شده است.مانند بیتی از حافظ که بسیار عمیق و ظریفانه به این مفهوم اشاره می کند: در عیش نقد کوش که چون آبخور نماند**** آدم بهشت روضه دارالسلام را . و یا شعر های خیام که بسیار به زندگی کردن در اینجا و اکنون تاکید داشت که به عنوان حسن ختام این بخش اشاره ای به یکی از رباعی های او می کنیم: از دی که گذشت هیچ از او یاد مکن* فردا که نیامده است فریاد مکن* بر نامده و گذشته بنیاد مکن* حالی خوش باشد و عمر بر باد مکن.

اهمیت زندگی کردن در زمان حال:

شاید در نگاه اول همگی بدانیم که زندگی در اینجا و اکنون چقدر اهمیت دارد و پرداختن به آن بی مورد به نظر برسد اما در این بخش از منظر متفاوتی به آن می پردازیم؛ یکی از نمود های در لحظه حال زندگی کردن این است که به سراغ کارهایی برویم که واقعا از انجام آنها لذت ببریم. گاهی اوقات افراد از ترس آینده ای که بسیار مبهم و دور از دسترس است مشغول به کارهایی می شوند که نه تنها از انجام آنها لذت نمی برند بلکه در عذاب نیز هستند. جالب است بدانیم خیلی از کسانی که به عنوان افراد موفق شناخته می شوند در گذشته در مشاغلی مشغول به کار بودند که از آن ها لذتی نمی بردند و وقتی آن را رها کردند و به سراغ شغل مورد علاقه خود رفتند توانستند به موفقیت های چشمگیری دست یابند. در واقع هیچ کس از انجام کاری که از آن لذت نمی برد به مسیر موفقیت راه نمی یابد هرچند که جایگاه شغلی او از نظر دیگران عالی و با ارزش باشد. برخی افراد فکر می کنند اگر لحظه ها و روزهای شان را زندگی نکنند؛ قرار است برایشان ذخیره شود و در آینده از آن استفاده کنند اما این باور کاملاً اشتباه است و با تحمل سختی ها برای روزهای بهتر کاملاً متفاوت است. لحظه هایی که ما می گذرانیم و در آخر هر روز تمام می شوند، اگر از آنها استفاده نکنیم سوخت می شوند مانند آبی که در مشت خود نگه داشته ایم، اگر آن را ننوشیم از دستمان می رود و از لابه لای انگشتانمان فرو می ریزد.

در روانشناسی نیز زندگی در زمان حال به عنوان یکی از کاربردی ترین تکنیک ها در درمان بسیاری از اختلالات روانشناختی مانند افسردگی، اضطراب و استرس به کار می رود. زیرا نشخوار فکری درباره گذشته و حوادث آن از رفتار های شایع در افراد افسرده است و حتی به عنوان یکی از عوامل عمده خودکشی در شخصیت های مرزی به شمار می رود و درمانگران سعی دارند به فرد کمک کنند تا بر زمان حال و فرصت هایی که اکنون در اختیار دارد تمرکز کند. و دغدغه و ترس از آینده نیز یکی از رفتار های شایع و اساس اختلالات اضطرابی است. یکی از روش های درمانی که بسیار از آن استفاه می شود و بر پایه تمرکز بر زمان حال قرار دارد مدیتیشن است.حتی ورزش های گوناگون نیز بر تمرکز افراد در زمان حال تأکید دارند که مهمترین آنها یوگا و تایچی است که تمام تکنیک های آنها مبتنی بر تمرکز بر اینجا و اکنون است.

چگونه در زمان حال زندگی کنیم؟

اگر بتوانیم تمرکز خود را بر لحظه حال معطوف کنیم می توانیم به سمت اهداف خود نیز حرکت کنیم. با وجود اینکه اهداف کلی در آینده ای چه بسا دوردست برنامه ریزی می شوند اما قدم هایی که بر می داریم و هدف های جزئی که برای رسیدن به آنها طرح می کنیم همگی بر محوریت زمان حال هستند. ما هر تلاشی که می کنیم در اینجا و اکنون است. راهکارهایی وجود دارد تا بتوانیم به کمک آنها تمرکز خود را به لحظه کنونی زندگی خویش افزایش دهیم و به قول معروف دم را غنیمت شماریم که عبارتند از:

  1. یوگا: برای افرادی که تمرکز ندارند یا استرس زیادی را تجربه می کنند یکی از بهترین ورزش ها و تکنیک ها یوگا است حرکت هایی که یوگا دارد به شما کمک می کند تا بتوانید تمرکز خود در بر زمان حال و وضعیت فعلی روانی و جسمی خود حفظ کنید و افزایش دهید.
  2. در یک زمان یک کار را انجام دهید: یکی از اشتباهاتی که اغلب می کنیم این است که همزمان چندکار را انجام داده یا به قول معروف می خواهیم با یک دست چند هندوانه برداریم. همین کار باعث می شود که هم از نظر ذهنی و روانی دچار آشفتگی زیادی شویم و هم نگران این باشیم که آیا از پس انجام دادن آنها بر می آییم یا نه و این یعنی همان دور شدن از زمان حال و غرق در اضطراب آینده شدن. پس بهتر است در هر زمان بر روی یک کار متمرکز شویم که نیازمند چیزی است که در مورد بعدی به آن می پردازیم.
  3. برنامه ریزی: برنامه ریزی کردن برای کارهایی که قرار است انجام دهیم یعنی مشخص کردن تمام قدم هایی که قرار است در آینده برداریم و همین باعث می شود دیگر دغدغه و نگرانی آینده را نداشته باشیم. در واقع برای آینده تنها کاری که از دست ما بر می آید این است که برای آن برنامه ریزی کنیم.
  4. محیط اطراف خود را خلوت نگه داریم: چیزی که در فرهنگ های آسیای شرقی به آن فنگ شویی نیز می گویند. در واقع در این روش افراد هر چیز اضافه ای را از اطراف خود حذف می کنند اگر به خانه های سنتی چینی، کره ای و ژاپنی دقت کنید اتاق های آنها معمولا با کمترین وسایل ممکن چیده شده است حتی روی دیوارها هم تابلو و یا قاب های زینتی به چشم نمی خورد. خیلی از این وسایلی که اطراف خودمان تلمبار کرده ایم علاوه بر کاهش تمرکز ممکن است خاطرات تلخ و یا شیرین گذشته و یا حسرت روزهای رفته را در ما بیدار کند.

روش های زیادی برای حفظ آگاهی خودمان در زمان حال وجود دارد که بیشتر آنها می توانند خیلی فردی باشند یعنی هرکس با توجه به شناختی که نسبت به خود دارد می تواند روش های گوناگونی ابداع کند که باعث افزایش تمرکزش شوند. شما با مشورت گرفتن از مشاوره های فردی می توانید برای بارورتر کردن زمانی که در اختیار داری استفاده کنید؛ گاهی اوقات با کمک یک متخصص مسیر های گوناگون را در زمان کوتاه تری می توان پیمود که نیازمند هوشیاری انسان است. مشاوران ما در مرکز مشاوره فراز می توانند به شما کمک کنند تا این مفهوم را به شکلی درست و عمیق در زندگی خود به کار گیرید.

 

 

نگارنده: آمنه کشاورز کارشناس ارشد مشاوره

تاب آوری | تحلیل تاب آوری به عنوان یک مفهوم چند وجهی

یکی از اساسی ترین مفاهیمی که روانشناسی مثبت گرا به آن پرداخته است مفهوم تاب آوری است. از آنجایی که این رویکرد به جای تمرکز بر نابهنجاری ها و اختلال ها بر استعداد ها و توانمندی ها تاکید می کند و به دنبال شیوه هایی است که بهزیستی و شادکامی انسان را به دنبال دارد بنیادی ترین مفهومی که مورد پژوهش و تاکید در این رویکرد است؛ تاب آوری است.

در هنگام بروز حوادث و رویداد های تلخی مانند سیل یا زلزله که کشور ما همیشه درگیر آنهاست عده ای هستند که به گوشه ای پناه می برند تا خود را تبعات آن حفظ کنند، عده ای که از میدان حادثه دور بوده اند در خانه و از طریق رسانه ها اخبار این حوادث تلخ را پیگیری می کنند و تاسف می خورند برای کسانی که در این شرایط گیر افتاده اند، افراد دیگری نیز که درگیر این شرایط هستند نیز واکنش های متفاوتی از خود نشان می دهند: عده ای هنوز در شوک از دست دادن خانه و عزیزان خود هستند و هنوز نتوانستند بر خود و اوضاع مسلط شوند. اما در این میان افرادی را از بین خود آسیب دیدگان از حادثه می بینیم که می ایستند، تلاش می کنند، به آسیب دیدگان درگیر کمک می کنند، به گروه های امدادی کمک می کنند و خلاصه در حال تلاش کردن هستند تا اوضاع را بهبود بخشند و شرایط را تغییر دهند ، خود را با وضع کنونی سازگار کنند و به شکل فعالانه ای خود را با شرایط درگیر می کنند.

شاید این سوال در ذهن به وجود بیاید که چرا برخی افراد در برخورد با چنین شرایطی از انعطاف پذیری خاصی برخوردارند و به قول معروف خم به ابرو نمی آورند ولی برخی دیگر در برخورد با چنین رویدادهایی با مشکل مواجه میشوند. اینجاست که مفهوم تاب آوری مورد استفاده قرار می گیرد. در واقع تاب آوری در مورد کسانی بکار می رود که در معرض خطر قرار می گیرند ولی دچار اختلال نمی شوند. می توان گفت شرایط سخت برای آسیب پذیری افراد لازم است اما کافی نیست، بلکه ویژگی های شخصیتی خود آنان نیز در این فرایند تاثیرگذار است.

تعریف تاب آوری:

تاب آوری یعنی توانایی مقابله در برابر شرایط سخت و استرس آور. در فرهنگ لغت، کلمه تاب آوری معادل واژه انگلیسی resiliency می باشد. یعنی خاصیت کشسانی، بازگشت پذیری و ارتجاعی. مانند شاخه ای که خم می شود اما نمی شکند، و دوباره به حالت قبلی خود بر می گردد. توانمندی که روانشناسان مثبت گرا سعی دارند در انسان افزایش دهند.

البته تاب آوری به این معنی نیست که افراد زندگی بدون درد و رنج و استرس را پشت سر بگذراند، بلکه آنها نیز درد، رنج، غم و اندوه را درک کرده اند و از درک عمیق این هیجان ها به این انعطاف پذیری رسیده اند. در واقع آنها ویژگی های شخصیتی دارند که به آنها در پشت سرگذاشتن شرایط سخت کمک می کند. تاب آوری را در سه حوزه می توان تعریف کرد؛

  • در یک تعریف می توان آن را یک ویژگی شخصیتی در نظر گرفت زیرا مجموعه ای از صفات در کنار یکدیگر ویژگی شخصیتی تاب آوری را می سازند.
  • در تعریف دیگر می توان آن را یک وضعیت روحی مثبت در نظر گرفت که عوامل حمایتی در پایداری و شکل گیری آن مؤثر است.
  • و در تعریف سوم که تعریف سازنده تری است و دست روانشناسان مثبت گرا را در افزایش و ارتقای مفهوم تاب آوری باز گذاشته است؛ تعریف آن به عنوان یک فرایند پویا و بین فردی است که در طول زمان تغییر می کند.این مفهوم اصولی دارد که بر اساس آنها می توان به تعریف جامعی رسید: پایداری، سازگاری و تحول پذیری. یعنی می توانیم آن را بر اساس این سه اصل تعریف کنیم.

بر اساس اصل پایداری یعنی، میزان مقاومت و تحملی که فرد در شرایط سخت و بحرانی از خود نشان می دهد و ظرفیت فرد در تحمل فشار و استرس را نشان می دهد. در واقع افراد تاب آور بعد از گذراندن هر سختی و بحرانی بر استقامت و تحمل خود می افزایند.

بر اساس اصل دوم یعنی سازگاری به این شکل تعریف می شود که فرد بتواند پس از گذراندن شرایط سخت و بحرانی دوباره خود را سازماندهی کند، دوباره به زندگی عادی برگردد و یا بتواند خودش را با شرایط جدید تطبیق دهد و سازگار کند. مانند همین شرایطی که هم اکنون جهان را درگیر خودش کرده است(همه گیری کرونا) که ما باید یاد بگیریم خودمان را با شرایط جدیدی که در آن قرار گرفتیم سازگار کنیم.

بر اساس اصل تحول پذیری یعنی وقتی شرایط تغییر می کند و ما نمی توانیم به شکلی که قبلا زندگی می کردیم ادامه دهیم، فعالیت کنیم و بتوانیم چشم انداز های جدید و مسیر جدیدی ایجاد کنیم. درست مثل شرایطی که در آن قرار گرفتیم که باید بتوانیم در شرایط فعلی راه جدید برای ادامه و توسعه کسب و کار خودمان استفاده کنیم. یعنی علاوه بر اینکه خودمان را با شرایط فعلی سازگار کرده ایم باید بتوانیم تهدید را به فرصت تبدیل کرده و در این شرایط به توسعه خود و زندگی خود بپردازیم. هراکلیتوس می گوید: همه چیز تغییر می کند و هیچ چیز ثابت نمی ماند. انسان تاب آور می تواند خودش را با این تغییرات همراه کند و مانند یک موج سوار بر روی این تغییرات سوار باشد و همراه آنها پیش برود. در واقع در این مسیر باید عدم قطعیت را پذیرفت و همیشه آماده تغییر بود.

عوامل تأثیر گذار بر تاب آوری

عوامل گوناگونی وجود دارد که بر روی شکل گیری و رشد تاب آوری در افراد تأثیر گذار است. که در زیر به آنها پرداخته می شود:

محبت مادرانه: دریافت محبت و توجه بدون قید و شرط از طرف مادر در دوران رشد این پیام را برای کودک دارد که مهم و توانمند هستی و رشد این احساس توانمندی می تواند تأثیر شگرفی در افزایش تاب آوری در بزرگسالی داشته باشد. در واقع فرد خودش را در برابر مشکلات و سختی ها انسان توانمندی می داند.

حمایت اجتماعی: حمایت های اجتماعی این احساس را در فرد به وجود می آورد که تنها نیست و برای مقاومت و حل کردن مشکلات و گذر از شرایط سخت کسانی هستند که او را همراهی می کنند.

فرهنگ: فرهنگ تأثیر عمیق و انکار ناپذیری در شکل گیری شخصیت افراد دارد. باور های فرهنگی و اسطوره های فرهنگی که اقوام گوناگون دارند و افسانه هایی که از گذشته سینه به سینه نقل شده است نشان دهنده رشد یک ویژگی در سطحی عمیق در یک فرهنگ است مانند ویژگی پایداری و استقامت که در فرهنگ ما بسیار به چشم می خورد. همین امر کمک می کند که یک هویت پایدار در فرد شکل بگیرد و فرد خودش را متعلق به یک فرهنگ مقاوم بداند.

احساس خود کارآمدی: اگر فرد احساس کارآمدی و توانمندی نداشته باشد هیچ تلاشی هم نمی کند. اگر فرد احساس کند که تلاش هایش نتیجه بخش است و تجربیات مثبتی از گذشته در تایید این موضوع داشته باشد برای گذر از بحران تمام تلاش خودش را می کند. در واقع اگر فرد در گذشته تجربه ای از گذر از یک شرایط سخت داشته باشد این باور در او شکل می گیرد که توانمندی گذر از شرایط بحرانی و سخت را دارد و تمام تلاشش را نیز می کند. افراد برای تاب آور بودن نیاز دارند که خود را به عنوان یک انسان توانمند و تأثیرگذار باور داشته باشند تا دست به فعالیت و تلاش بزنند و بدانند که می توانند تغییر ایجاد کنند.

 

 

نگارنده: آمنه کشاورز، کارشناس ارشد مشاوره